Charakterystyka fenoksykwasów

      Określenie „fenoksy” pochodzi od nazwy chemicznej bardzo popularnej substancji aktywnej jaką jest 2,4-D czyli kwas 2,4 dwuchlorofenoksyoctowy (2,4- dichlorophenoxyacetic acid). Ten, jak i grupa bardzo podobnych związków (MCPA, MCPP, 2,4-DP, dikamba, triclopyr), są szeroko wykorzystywane w herbicydach mających zastosowanie do powschodowego zwalczania chwastów dwuliściennych w zbożach, trawach nasiennych, kukurydzy itd.  Część z nich, a w szczególności te oparte na MCPA czyli popularne CHWASTOXY może być stosowana do późnych zabiegów zbożach i zbiegać się z okresem silnej wrażliwości winorośli.  Szczególnie niebezpieczne są te formulacje gdzie substancja biologiczna występuje w formie estrowej co czyni ją związkiem wysoce lotnym a przez to łatwo ulegającym znoszeniu przez wiatr. Lotność tych związków jest dość długotrwała i potrafi utrzymywać się nawet dłużej niż 24 h po zabiegu. Na świecie formy estrowe są formułowane zdecydowanie częściej z uwagi na niski koszt produkcji oraz lepszą absorpcję przez liście, a co za tym idzie większą efektywność.  W naszym kraju, na całe szczęście, przeważają formy aminowe, a właściwie sole dimetyloaminowe kwasu fenoksyoctowego. Formulacje estrowe należą do rzadkości.

Działanie fenoksykwasów, które bardzo przypomina aktywność naturalnych hormonów roślinnych (auksyn) sprawia, że istnieje małe ryzyko pojawiania się odporności chwastów na te substancje. W Polsce z uwagi na dość dużą, w strukturze powierzchni, liczbę gospodarstw małych i średnich, gdzie cena jest często podstawowym wyznacznikiem stosowanego poziomu ochrony, związki te jeszcze przez wiele lat będą z pewnością stosowane powszechnie.

Szkodliwość

      Herbicydy z grupy fenoksykwasów mogą redukować żywotność winorośli, zwiększać wrażliwość na choroby redukować jakość i ilość plonu a nawet skracać okres życia całej plantacji. Objawy w pierwszej kolejności pojawiają się przede wszystkim na intensywnie rosnących tkankach roślin. Szkodliwość tych preparatów zależy od:

• fazy rozwojowej winorośli
• stężenia (dawki) preparatu
• czasu ekspozycji winorośli na preparat
• reakcji poszczególnych odmian 

      Generalnie największa wrażliwość roślin występuje w okresie od pękania pąków do kwitnienia. Późniejsza ekspozycja na fenoksykwasy jest mniej niebezpieczna, jakkolwiek dalej może wpływać na plon z powodu opóźniania procesu dojrzewania jagód.

Objawy

Objawy mogą pojawić się w okresie 2 dni od zniesienia herbicydów. Najsilniejsze uszkodzenia obserwuje się na młodych intensywnie rosnących liściach, które są zdeformowane, mniejsze, węższe, pofałdowane a ich blaszka liściowa jest w charakterystyczny sposób „ściśnięta” w stronę nerwu głównego. Kształt liści przybiera nietypową, wachlarzowatą formę. Na pędach międzywęźla są bardzo silnie skręcone i odchodzą od węzłów pod nietypowo ostrym kątem co w literaturze anglojęzycznej jest określane jako forma „zig-zag“.


Po lewej: Deformacja latorośli "zig-zag" - skrócone i wykrzywione międzywęźla (fot. Janusz Mazurek)
W środku: Deformacje latorośli "zig-zag" i liści odmiany Seyval Blanc (fot. Maciej Sierpiński)
Po prawej: Deformacje liści odmiany Seyval Blanc (fot. Maciej Sierpiński)

      Objawy dryftu herbicydowego są bardzo charakterystyczne jakkolwiek istnieje możliwość pomyłki wynikające z zaistnienia innych przyczyn. Uderzająco podobne do wspomnianych objawów daje zawirusowanie roślin wirusem „wachlarzowatości liści” (fanleaf degeneration). Również silne pojawienie się roztocza Calepitrimerus vitis, który coraz powszechniej występuje na naszych winnicach także może dawać objawy skręcania się młodych pędów w sposób bardzo przypominający objawy powodowane przez fenoksykwasy.

Przeciwdziałanie

      Ochrona przed znoszeniem herbicydów wymaga jak wcześniej powiedziano ustalenia dobrych relacji i wzajemnego zrozumienia plantatorów winorośli i producentów rolnych. Podjęcie działań zmierzających do ograniczenia negatywnych skutków uszkodzeń herbicydowych musi bowiem polegać na:

• ograniczeniu stosowania fenoksykwasów w sąsiedztwie upraw winorośli (utworzenie stref buforowych)
• ograniczeniu stosowania fenoksykwasów w fazie największej wrażliwości winorośli
• opryskiwanie pól przy odpowiedniej prędkości wiatru (nawet do 24 h po zabiegu)
• stosowanie oprysków grubokroplistych, bądź stosowanie specjalnych, obecnie już powszechnie dostępnych dysz eżektorowych, czy innych rozwiązań antyznoszeniowych
• zastępowanie w sąsiedztwie plantacji winorośli form estrowych 2,4-D formami aminowymi
• unikania stosowania fenoksykwasów podczas temp. powyżej 26oC utrzymującej się przez większą część dnia
• EDUKACJA producentów rolnych w zakresie zagrożeń ze strony oprysków herbicydowych dla upraw winorośli

      Na koniec pozostaje jeszcze kwestia uregulowań prawnych umożliwiających wypłacanie pokrzywdzonym producentom stosownych odszkodowań z tytułu poniesionej straty. Wydaje się jednak, że w tej kwestii powinien w pewnej mierze zadziałać interwencjonizm Państwa zważywszy, że szkody z tytułu dryftu herbicydowego mogą wystąpić stosunkowo szybko i to na tyle, że producent nie zdąży uzyskać dochodu umożliwiającego wykupienie zabezpieczenia wyłącznie „z własnej kieszeni”.